Wir verwenden Cookies, um bestimmte Funktionen unserer Website zu ermöglichen und Zugriffe auf unsere Website zu analysieren. Wenn Sie auf unserer Website weitersurfen, stimmen Sie der Nutzung von Cookies zu. Mehr Informationen hierzu finden Sie in unserer Datenschutzerklärung.

Ok

 

19.01.2012

Lak met een verleden

De Japanse lakkunst urushi heeft een geschiedenis van meer dan 6.000 jaar

De bijzondere, van hars gemaakte lak wordt zowel gebruikt voor het bewerken van gebruiksvoorwerpen als voor kunstobjecten. Foto: fitm, GNU-Lizenz

Bij het horen van het woord urushi raken liefhebbers van deze kunst uit het Verre Oosten in vuur en vlam: ze reageren hierop met karakteriseringen als "onovertroffen glans met diepte" of "sensuele, warme uitstraling". Toch is urushi niet meer dan lak. Al meer dan 6.000 jaar geeft urushi, dat wordt gemaakt van de hars van de lakboom Rhus vernicifera, schalen, eetstokjes, meubels en lederwaren een sterk en – om de kenners nog maar eens te citeren – gewoonweg schitterend oppervlak. Maar echte urushi-experts zijn zeldzaam, want al sinds mensenheugenis zijn de lakwaren nauwelijks betaalbare luxegoederen, waarvan de vervaardiging honderden stappen kan omvatten en soms jaren duurt.

Het begin van het lange productieproces is direct al lastig: daarbij wordt de schors van de boom, die ook wel urushi no ki wordt genoemd, met een aantal sneden boven elkaar ingekeept. De naar buiten komende hars wordt opgevangen, met behulp van katoenen doeken gefilterd en ontdaan van verontreinigingen. Eén boom levert maximaal een kwart liter ruwe urushi per jaar – hier begint de exclusiviteit dus al. Het ruwe materiaal kan in principe direct worden gebruikt voor de eerste bewerking van de lakproducten, maar gewoonlijk wordt dit door verhitting en doorroeren verder veredeld. De natuurlijke kleur van de taaivloeibare lak die zo ontstaat, is donkerbruin. Door toevoeging van kleurstoffen kunnen er andere kleuren aan worden gegeven: ijzeroxide kleurt de lak rood, metalliek ijzer zwart en het mineraal cinnaber vermiljoenrood.

In vloeibare vorm heeft de hars buitengewoon onaangename eigenschappen: hij bevat olieachtige stoffen uit de groep van de urushiolen, die ook planten als de Toxicodendron diversilobum gevaarlijk maken en bij de meeste mensen extreem allergische reacties oproepen. Slechts zelden – en dan vooral bij mensen die afkomstig zijn uit Azië, waar de bomen vandaan komen – werkt de hars van de lakboom niet als allergeen. De urushiolen hebben echter één uitstekende eigenschap: in aanwezigheid van warmte en het vocht uit de lucht harden ze zeer langzaam uit, waarbij er een uiterst sterk en toch elastisch oppervlak ontstaat. Het materiaal dat bij dit omzettingsproces ontstaat, heeft geen allergisch potentieel meer en wordt zelfs als levensmiddelecht beschouwd. Water, zuren, schimmels of alcohol kunnen het niet meer aantasten – alleen tegen de uv-straling van de zon is het minder goed bestand.

De handwerkkunst die in Japan in de loop van duizenden jaren is ontwikkeld, is op deze simpele chemische feiten gebaseerd. Voordat een met deze lak bewerkte schaal of een meubelstuk klaar is, zijn er tientallen en soms wel honderden stappen nodig. Als basismateriaal wordt vaak grenenhout gebruikt, waarop achtereenvolgens twintig of meer flinterdunne laklagen worden aangebracht. Tussendoor moet het oppervlak elke keer uitharden en worden opgeschuurd. Omdat de lak extreem adhesieve eigenschappen heeft, is een stofvrije omgeving tijdens het uitharden van groot belang. Zo ontstond de traditie de lakproducten vast te binden op vlotten en daar de zee mee op te gaan, zodat ze in vrijwel stofvrije, vochtige lucht konden uitharden zonder dat de lak beschadigd raakte.

Maar urushi wordt niet alleen gebruikt om geprefabriceerde gebruiksvoorwerpen af te werken: wanneer de lak – onder toevoeging van kleipoeder – in een dikke laag wordt aangebracht op linnenweefsel, kan daarop met behulp van een mal bijna elke vorm worden aangebracht. Ook worden er vormen gebruikt van papier-maché, waarop met veel zorg zoveel laklagen worden aangebracht tot er een stabiele constructie is ontstaan.

Ten aanzien van het kleuren van de oppervlakken zijn de mogelijkheden inmiddels eveneens bijna onuitputtelijk. Behalve dat de lak zoals vermeld met pigmenten kan worden gekleurd, kunnen de oppervlakken ook voor uitharding worden bestrooid met goudpoeder of versierd met kralen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de hechtkracht van het materiaal – de eigenschap waarom het ook oorspronkelijk werd gebruikt: in het stenen tijdperk werden de punten van pijlen met de hars aan de schachten gelijmd.

In Japan, waar het van oudsher gebruikelijk is zich te omgeven met mooie en kostbare dingen, staat de urushi-kunst tot op heden in hoog aanzien. Maar ook in Europa zijn er kunstenaars die met het unieke materiaal werken. Ze grijpen daarbij deels terug op oude Japanse tradities en maken deels gebruik van nieuwe technieken en dragermaterialen, zoals metaal. (ud)