01.09.2011

Kleurrijke kosmos

Historische sterrenwachten in India: fantastische vormen, exotische miniaturen, met de hand aangebrachte kalkverf en veel patina

"Rajasthan, het land der koningen, is India op zijn exotische en kleurrijke hoogtepunt", staat er in de reisgids "Lonely Planet" over deze deelstaat in het noordwesten van India. Het is het land waar de heersers, de machtige Rajputs, in hun middeleeuwse steden rijk gedecoreerde gebouwen lieten neerzetten en hun vrouwen kostbare geverfde en geborduurde stoffen schonken. Een van de oude gebouwen die in Rajasthan nog altijd behouden is gebleven, is een reusachtige sterrenwacht uit de zestiende eeuw. De sculpturale objecten van dit observatorium worden nu weer in hun oude staat hersteld.

In maharadja Singhs oudste observatorium in de traditioneel witte stad Delhi bevindt zich zijn mooiste instrument, de 'Mishra Yantra'. Het heeft een oppervlakte van ruim 260 m2.
Maharadja Singhs

Het observatorium staat in een van de bekendste steden van Rajasthan, de hoofdstad Jaipur, die werd gesticht in 1727. Het oude stadscentrum is gebouwd volgens de "Vastu vidya", een concept dat gebouwen vanaf de plattegrond tot en met de ornamenten structureert en organiseert naar analogie van een mythe. Want mythologisch betekende bouwen voor de Indiërs het brengen van orde in de chaos. De basis van deze ordening vormt een mandala, een geometrische figuur die is onderverdeeld in rastervelden. In het midden van de mandala's die werden gebruikt voor stadsplattegronden, bevond zich bijna altijd een tempel – maar in Jaipur niet. Hier staat het paleis met het observatorium in het middelpunt.

In het centrum van Jaipur gaf de stichter van de stad, maharadja Jai Singh II, een jaar na de stichting opdracht tot de bouw van een schitterend wit observatorium tegenover zijn paleis. De bizar gevormde objecten van dit observatorium, waarvan sommige gigantische afmetingen hadden, maakten het mogelijk de loop van de zon, de maan en de sterren te bepalen. Ook alle sterrenbeelden konden worden gevolgd. Het wit van de astronomische sculpturen vormt een opvallend contrast met de "pink city", zoals Jaipur ook wel wordt genoemd. Roze stond destijds voor gastvrijheid. Tegenwoordig is het voor de gebouwen in het oude stadscentrum opnieuw voorgeschreven. Zo domineert het ook de muren van het vorstelijke paleis in het midden van het centrum.

Fijn uitgewerkte miniaturen met symbolische achtergrondkleuren geven in Jaipur informatie over de sterrenbeelden waarvoor de astronomische instrumenten bedoeld zijn. Foto: Achim Pilz
Foto: Achim Pilz

Het observatorium in Jaipur is het grootste van de vijf die de maharadja liet bouwen. Sinds 1901 is het verschillende keren gerestaureerd, voor het laatst in 2007, zodat het in redelijk goede staat verkeert. Er zijn enkele buitengewoon opvallende bijzonderheden bewaard gebleven. Op twaalf ca. tien meter brede astronomische instrumenten waarmee de sterrenbeelden kunnen worden geobserveerd, zijn fijn uitgewerkte miniaturen te vinden. De motieven van deze miniaturen, waarvan er sommige zeer exotisch aandoen, geven informatie over de sterrenbeelden waarvoor de instrumenten bedoeld waren, en hebben een symbolische achtergrondkleur.

Het oudste observatorium dat in opdracht van Jai Singh werd gebouwd, staat in Delhi. Hieraan werd vier jaar eerder begonnen dan aan dat in Jaipur. Van de andere drie in Varanasi, Ujjain en Mathura bestaat dat in Mathura inmiddels niet meer. Wat de observatoria die behouden zijn gebleven, zo interessant maakt, is niet alleen de precisie waarmee de reusachtige astronomische instrumenten zijn vervaardigd, maar ook en vooral dat ze nog duidelijker dan het oude stadscentrum aan de tweedimensionale mandala's uit de Indiase mythologie een derde, ruimtelijke dimensie toevoegen. India-deskundige Andreas Volwahlsen noemt ze in zijn dissertatie over de sterrenwachten "ruimtelijke mandala's, die de ingewijden macht geven". Het zijn indrukwekkend grote bouwmassa's die zijn geordend in de geometrische vormen van de driehoek, de cirkel, het cirkelsegment, de bol en de cilinder.

Het culturele erfgoed wordt momenteel door handwerkers gerenoveerd. De gebrande kalk wordt in zakken afgeleverd op de bouwplaats, met de hand gemalen en soms wel in acht lagen opgebracht. Foto: Achim Pilz
Foto: Achim Pilz

Daarbij zijn de vormen anders dan bij Indiase gebouwen uit deze tijd helder en vrij van opsmuk. Het afwisselende karakter ontstaat door de vele verschillende doorkijkmogelijkheden: vanaf de binnenkant van de instrumenten naar buiten, door de licht gewelfde kielbogen of de aan- en opengesneden geometrische vormen heen of daarlangs. Dit fixatiespel wordt nog eens extra benadrukt door de kleur. Terwijl bijvoorbeeld in het observatorium in Delhi de binnenkant van een harmonisch in metselwerk en openingen onderverdeelde cilinder is uitgevoerd in stralend wit, heeft de buitenkant een verzadigde rode kleur. De vlakken waarvan de schaduw werd afgelezen of waarvandaan naar de sterren werd gekeken, waren altijd wit en vaak bedekt met marmer waarin de graadverdelingen waren gekerfd.

Hoewel het intensieve Indiase zonlicht op voornamelijk monochrome vlakken valt, genereert het een grote kleurenpracht. De krachtige schaduwen en de met de hand aangebrachte kalkverf waarop soms een zeer intensief patina is ontstaan, brengen een kleurrijke kosmos tot stand.